m-doroodian|محمد درودیان

نویسنده و پژوهشگر جنگ ایران و عراق


«ایستاده در غبار»؛ فیلم داستانی یا تاریخ فرهنگی جنگ؟


محمد درودیان

   مشاهده «فیلم ایستاده در غبار» به کارگردانی «جناب آقای مهدویان» و سپس گفتگو درباره فیلم فرصتی را فراهم کرد تا درباره نسبت فیلم با موضوع جنگ تامل کنم. فارغ از مشخصه های هنری- تاریخی فیلم و آنچه در این نشست درباره سرنوشت جاویدالاثر «حاج احمد متوسلیان» مورد بحث قرار گرفت، این پرسش وجود دارد که؛ آنچه در این فیلم مستند و داستانی،  بعنوان یک ژانر سینمایی به تصویر کشیده شده است، ناظر بر تکوین چه رویکردی به جنگ ایران و عراق است؟

بدیهی است پاسخ به پرسش یاد شده تا اندازه‌ای دشوار است، اما با فرض اینکه فیلم ایستاده در غبار، یک فیلم مستند و داستانی خلاقانه و خوش ساخت، درباره یکی از برجسته‌ترین فرماندهان جنگ است، پرسش یاد شده را بصورت اجمالی بررسی خواهم کرد .فرض من بر این است که؛ فیلم «ایستاده در غبار» بصورت روایت داستانی و مستند درباره حاج احمد متوسلیان، در ذهن کارگردان شکل گرفته و بمعنای انطباق کامل آن با شخصیت و یا رخدادهای تاریخی جنگ نیست. همچنین برخی کاستی‌های داستانی- تاریخی و تکنیکی در این فیلم وجود دارد که در مقایسه با امتیازات آن، ازجمله؛ عنوان فیلم، بازی بازیگران و خلق برخی صحنه‌های سینمایی، اهمیت کمتری دارد.

بر پایه مفروضات یاد شده، بدنبال پاسخ به پرسشی هستم که پیش از این ذهنم درگیر آن بود و با مشاهده این فیلم، مجدداً فعال شد. بنظرم تصویری که در فیلم از شخصیت حاج احمد متوسلیان و رخدادهای نظامی جنگ ترسیم شده است، در فرآیند واگذاری مسئولیت به حاج احمد در کردستان، همچنین در جنگ، در آن زمان چندان موضوعیت نداشته و مورد پرسش نبوده است. بعبارت دیگر با وجود اهمیت ریشه‌های فکری- رفتاری حاج احمد در کودکی، نوجوانی و جوانی، در زمان واگذاری مسئولیت به ایشان در کردستان و مهمتر از آن، در جنگ برای تشکیل تیپ 27 محمدرسول الله(ص) که در فیلم به آن توجه نشده است، مورد محاسبه و ارزیابی قرار نگرفته است، حال آنکه در ساخت فیلم سینمایی ایستاده در غبار، نوعی پیوستگی مداوم و موثر در یک فرآیند زمانی- تاریخی، میان دوره‌های مختلف زندگی حاج احمد، با حوادث و اقداماتی که انجام شده است، مورد توجه قرار گرفته و به تصویر کشیده شده است. ملاحظه یاد شده، اهمیت پاسخ به پرسش مورد بحث را یاد آوری می کند؛ تصویرسازی کنونی از حاج احمد متوسلیان در فیلم ایستاده در غبار، ناظر بر چه نوع رویکردی درباره شخصیت‌ها و رخدادهای جنگ ایران و عراق است؟

پیش از این تصویر نظامی- حماسی و حتی تراژدیک از رخدادهای نظامی و یا شخصیت های جنگ ایران و عراق، در ادبیات و فیلم و سریال ها وجود داشته است، ولی ترکیب هنرمندانه هر دو موضوع، در فیلم ایستاده در غبار و پیش از این در سریال «آخرین روزهای زمستان»، بیانگر «تاریخ فرهنگی جنگ» در قاب تصاویر سینمائی است که به گفته آقای والی نژاد، تهیه کننده این فیلم؛ تحقیقات آن چهار سال به طول انجامیده است.

بنابراین تصویرسازی جدید از جنگ ایران و عراق، با نمایش فرایند شکل گیری شخصیت فرماندهان جنگ با حوادث سیاسی- نظامی، در یک بستر فرهنگی- اجتماعی و تاریخی، ژانر جدیدی است که به گفته آقای مهدویان، بر پایه پیدایش این فرض شکل گرفته است که؛ مخاطبین از روایت رسمی دلزده شده و بدنبال روایت جدیدی از جنگ ایران و عراق هستند. توجه به رویکرد یاد شده، بمنزله تکوین «تاریخ فرهنگی جنگ»، در صورتی که در حوزه ادبیات و پژوهش مورد توجه قرار بگیرد، شاهد دوره جدیدی از ظهور خلاقیت در حوزه های مختلف هنری- ادبی و پژوهشی، در نسبت با جنگ ایران و عراق خواهیم بود.