m-doroodian|محمد درودیان

نویسنده و پژوهشگر جنگ ایران و عراق

اشاره:

   نظر به اهمیت تصمیم گیری در برابر چالش‌های تاریخی و نتایج آن، پیش از این نیز درباره پذیرش قطعنامه 598 و توافق هسته ای مطالبی در سایت منتشر شد. در این یادداشت وجوه دیگری از موضوعات یاد شده، در بررسی تطبیقی مورد توجه قرار گرفته است.


ادامه مطلب

اشاره:

   پیش از این، چگونگی مواجهه با مسئله هسته ای، در بررسی تطبیقی با سایر رخدادهای تاریخی، در برخی یادداشت‌ها از جمله؛ «تکمله ای بر دو پایان؛ جنگ ایران و عراق، بحران هسته ای» و همچنین «چالش ها و چگونگی مدیریت بحران؛ مقایسه قطعنامه 598 با مذاکرات هسته‌ای»، مورد بررسی قرار گرفت. مسئله اساسی در مطالعات تطبیقیبررسی ، چگونگی تأثیرگذاری تجربه مدیریت بحران های تاریخی بر یکدیگر و در این یادداشت، در حل مسئله هسته ای است. بنظر می‌رسد تجربه حاصل از نتایج سایر بحران ها، در تصمیم گیری برای حل مسئله هسته ای تأثیرات اساسی داشته است.

                                             ***********

با فرض اینکه تصرف سفارت آمریکا در آبان 1358، اتمام جنگ ایران و عراق در مرداد 1367 و توافق هسته ای در مرداد 1394، سه پرونده مهم مدیریت بحرانهای تاریخی و تاریخ ساز در جمهوری اسلامی ایران است، این پرسش وجود دارد که؛ آیا تصمیم‌گیری برای خاتمه دادن به بحران‌های یاد شده، در زمان مناسبی صورت گرفته است؟

   عنصر زمان در مدیریت بحران، به این دلیل اهمیت دارد که بر فرآیندها و نتیجه نهایی بحران، همچنین پیامدهای آن تأثیر اساسی دارد. زیرا ماهیت بحران و تأثیرگذاری آن، در فرآیند زمان شکل می گیرد و مدیریت بحران در درون چشم انداز زمان آینده معنا دارد. در واقع مدیریت بحران، بدون در نظر گرفتن زمان، بی معناست، همچنین مفهوم زمان در بحران و ماهیت بحران و تصمیم گیری- اقدامات درباره مدیریت بحران، در درون چشم انداز آینده، از هم قابل تفکیک نیست. با این توضیح، فرض بر این است که بدون ادراک مناسب از مفهوم زمان و فرایند آن، استفاده از زمان امکان پذیر نخواهد بود. زیرا مفهوم زمان، بخشی از عناصر اصلی در محاسبات ادراکی از شرایط، برای تصمیم گیری است. به این اعتبار، فهم از ماهیت مخاطره آمیز بحران، ادراک و ارزیابی از وضعیت حاکم بر صحنه، همچنین اهمیت زمان برای تصمیم گیری، شاکله سه گانه مدیریت بحران را تشکیل می دهد که بنحوه غیر قابل اغماض، بهم پیوستگی است. به همین دلیل تاکید می شود، نگرش به زمان و روش مواجهه با آن، بخشی از مسئله بحران است که در تجزیه و تحلیل بحران، مدیریت و خاتمه دادن به آن، باید مورد توجه قرار بگیرد ...


ادامه مطلب

  مقایسه مذاکرات هسته ای با قطعنامه 598، نخستین بار پس از پذیرش مذاکره برای پایان دادن به بحران هسته ای، با استفاده از مفهوم کنایه آمیز «جام زهر هسته ای»، آغاز شد. هرچند موضوع مورد مقایسه، راهبردی و در سطح ملی بود، ولی از منظر سیاسی- اجتماعی مورد توجه قرار گرفت. بعدها در زمان رقابت انتخابات ریاست جمهوری نیز، دشواری های برون رفت از بحران هسته ای، از طریق مقایسه آن با پذیرش قطعنامه 598، مطرح شد. اکنون نیز مقایسه یاد شده با نظر به پیامدهای سیاسی- راهبردی، در کانون بررسی ها قرار دارد. فارغ از ضرورت نقد و بررسی دلایل رویکرد سیاسی در مقایسه توافق هسته ای با قطعنامه 598، بنظر می رسد مقایسه یاد شده امکان بازبینی تجربه تاریخی قطعنامه 598 را در چشم انداز روش دستیابی به توافق هسته ای و پیامدهای احتمالی آن، فراهم کرده است. چنین فرصتی را باید مغتنم شمرد و از آن استقبال کرد، زیرا از طریق پیوند میان تجربه گذشته با نیازهای حال و آینده، ضمن اینکه تجربیات تاریخی روزآمد خواهد شد،  از تصمیمات آینده پشتیبانی خواهد کرد.

  بررسی های تاریخی ناظر بر این معنا است که، برخی وقایع از جهت آغاز و برخی از حیث پایان، تاریخی و سرنوشت‌ساز هستند. در مواردی هم مانند جنگ ایران و عراق و توافق هسته ای، هر دو جهت اهمیت دارد و قابل مشاهده است. در حالیکه موضوع تصرف سفارت آمریکا، تنها از حیث آغاز اهمیت داشت و پایان آن در سایه حمله عراق به ایران، قرار گرفت. با این توضیح، بر اثر آغاز جنگ و جایگزینی آن به جای انقلاب، ماهیت تحولات سیاسی- اجتماعی و نظامی- امنیتی ایران بمدت یک دهه تحت تاثیر قرار گرفت، و نحوه پایان جنگ، جهت‌گیری سیاست‌های راهبردی و ماهیت تحولات سیاسی- اجتماعی ایران را در دهه 70 شکل داد. همچنین با آغاز بحران هسته ای در دهه 80، روند تحولات سیاسی، اجتماعی، نظامی و امنیتی ایران تغییر کرد و حتی کشور در آستانه جنگ مجدد قرار گرفت. همچنین بنظر می رسد با اجرای توافق هسته ای، تحولات ایران و منطقه تحت تأثیر این رویداد قرار خواهد گرفت. بررسی حاضر بر پایه دو فرض انجام شده است که در ادامه به آن اشاره خواهد شد:

اول) موضوع قطعنامه 598، گرچه پایان دادن به جنگ بود، اما توافق هسته‌ای نیز بمنظور جلوگیری از تحقق جنگ جدید، حاصل شد. به عبارت دیگر در قطعنامه 598، هدف، پایان دادن به جنگ بود، در حالیکه «بحران هسته ای» بمثابه جنگ احتمالی بود که از طریق توافق هسته ای، این بحران مدیریت شد. بر پایه توضیح یاد شده، نحوه پایان دادن به بحران هسته ای از طریق مذاکره و توافق سیاسی، در مقایسه با موضوع بحران و آنچه در متن «برجام» آمده است، از اهمیت بیشتری برخوردار است و به این اعتبار، تاریخی و تاریخ ساز خواهد بود.

دوم) پیوند واژه «دیپلماسی» با مسئله برون رفت بحران هسته ای، مفهوم دیپلماسی را فراتر از روش و یا ابزار دیپلمات ها، در پیشبرد سیاست خارجی قرار داده است. از این پس واژه دیپلماسی یک نظام مفهومی- روشی را برای مواجهه جامعه ایران با موضوعات و مسایل، در زمینه های مختلف نمایندگی می کند، زیرا پس از سه دهه و در مواجهه با سه مسئله اساسی شامل؛ تصرف سفارت آمریکا در آبان سال 58، اتمام جنگ ایران و عراق در مرداد سال 67 و اکنون با حل بحران هسته ای، این مفهوم در یک فرایند تاریخی شکل گرفته و کار ویژه خود را نمایانده است.

1) برای پایان دادن به جنگ ایران و عراق، قطعنامه 598 در سال 1366 و در شرایطی که ایران از موضع برتر نظامی برخوردار بود، از سوی سازمان ملل تصویب شد، ولی در سال 1367 و پس از حملات نظامی عراق، از سوی ایران پذیرفته شد. در بحران هسته ای، مذاکره و توافق با قدرت های بزرگ، باید زیر فشار تحریم و تهدید نظامی صورت می گرفت. با توجه به ترکیب کشورهای شرکت کننده در مذاکرات، همچنین فشارهای سیاسی و روانی برای تخریب روند سیاسی مذاکرات، بنظر می رسد توانمندی دیپلماسی ایران در بحران هسته ای و تصمیم گیری در زمان مناسب، در مقایسه با زمان قطعنامه 598، بسیار پیچیده و هوشمندانه تر بوده است. در نتیجه؛ بر اثر توانمندی، اعتماد بنفس، بلوغ تفکر راهبردی و مدیریتی ایران برای دستیابی به توافق هسته ای، مناسبات خارجی ایران در آینده، بیشتر تحت تاثیر پویائی تحرکات دیپلماتیک قرار خواهد گرفت.

2) بحران نظامی و از دست دادن مناطق تصرف شده در خاک عراق در سال 67، راهبرد ایران را از پیروزی نظامی و سقوط صدام، به پذیرش قطعنامه 598 تغییر و گزینه های ایران را برای پایان دادن به جنگ، محدود کرد. در بحران هسته ای با وجود فشار تحریم و خطر حمله به ایران، قدرت دفاعی- بازدارنده ایران، در محدود کردن گزینه های آمریکا و غرب، همچنین انتخاب روش مذاکره برای توافق با ایران، نقش اساسی داشت. در نتیجه؛ در آینده، قدرت دفاعی- بازدارنده ایران همچنان در تعیین جهت‌گیری سیاست‌های راهبردی این کشور و شکل دهی معادلات منطقه ای، نقش اساسی خواهد داشت.

3) جامعه ایران به دلیل پیامدهای جنگ طولانی و مهمتر از آن، پیوستگی جنگ با انقلاب، در واکنش به پذیرش قطعنامه 598، دوقطبی شد، برخی گریستند و برخی خرسند و یا با سکوت خود، در حیرت ناشی از این شوک بسر می بردند. در حالیکه توافق هسته ای بر پایه اجماع در جامعه ایران شکل گرفت و در واکنش به آن، جشن و شادی در ماه مبارک رمضان بر گزار شد. در نتیجه؛ پویایی تحولات سیاسی- اجتماعی ایران تحت تأثیر توافق هسته ای، به صورت منسجم و عمیق تری ادامه و گسترش خواهد یافت و تحولات سیاسی- اجتماعی  ایران را تحت تاثیر قرار خواهد داد.

4) پذیرش قطعنامه 598 برای برون رفت از جنگ و پیامدهای سیاسی، اقتصادی و امنیتی آن بود، بدون اینکه افق روشنی در چشم انداز احتمالی پایان جنگ، قابل مشاهده باشد، لذا منجر به ظهور دوگانگی در ساختار سیاسی و جامعه ایران شد. اما توافق هسته‌ای برای برون رفت از بحران و پیامدهای سیاسی، اقتصادی و امنیتی آن، ناظر بر افق آینده است. در نتیجه؛ تداوم مناقشات سیاسی- راهبردی، در باره روش و نتیجه مذاکرات، موجب برآمدن نیروی اجتماعی جدید در جامعه ایران، از زیر به سطح خواهد شد. ترسیم چشم‌اندازها و جهت گیری های آینده ایران و پیشبرد روندهای جدید سیاسی - اجتماعی، حاصل این تحول خواهد بود.

5) با اتمام جنگ ایران و عراق، حمله ارتش عراق به کویت و سپس حمله نظامی آمریکا به عراق و سقوط صدام، موازنه منطقه‌ای به سود ایران تغییر کرد و موقعیت کنونی ایران، در تداوم آن قرار دارد. در شرایط توافق هسته‌ای، قدرت موازنه سازی ایران در مقابله با داعش، بخشی از دلایل و ضرورت‌های پذیرش موقعیت جدید منطقه‌ای ایران و تغییر اولویت منطقه‌ای آمریکا و غرب، از ایران به داعش و تکفیری‌ها شده است. در نتیجه؛ امنیت ملی و سیاست‌های منطقه‌ای ایران در آینده، حداقل به مدت یک دهه، تحت تأثیر نتایج حاصل از رویارویی ایران و ائتلاف جهانی با داعش، قرار خواهد گرفت.

6) پایان جنگ با برقراری آتش بس، برابر ابتکار نظامی عراق، راهبرد غرب برای «موازنه سازی» میان ایران و عراق را با شکست همراه کرد و پیامدهای آن، با حمله عراق به کویت، به مدت یک دهه بر منطقه سایه افکنده بود. توافق هسته ای آغاز «موازنه سازی» در برابر قدرت منطقه ای ایران، بمنظور مقابله با دستاوردهای توافق هسته ای خواهد بود. در نتیجه، گرچه توافق هسته ای احتمال تهدید نظامی مستقیم را بر علیه ایران کاهش داده است، همچنین اسرائیل را تا اندازه ای از کانون سیاست گذاری بر علیه ایران، در امریکا خارج کرد، اما بر اثر سیاست ها و آرایش جدید منطقه ای و شکل گیری سطح جدیدی از تهدیدات نظامی- امنیتی بر علیه ایران، در دوره پسا توافق هسته ای، برون رفت از تنگناهای استراتژیک، به گذار و غلبه بر موانع ذهنی و عملی، برای تعیین سیاستها، تصمیم گیری و اقدامات راهبردی ایران، مشروط شده است.


   انتشار بیانیه وین در تاریخ 23 تیر ماه 1394 بعنوان توافق هسته ای میان ایران با گروه 1+5، واکنش داخلی و بین المللی را به شکل قابل توجهی برانگیخت، چنانکه موجب استفاده گسترده از  مفهوم «تاریخی»، برای صورت‌بندی این رخداد سیاسی شد. برخی از آنها عبارتند از: «روز تاریخی»، «ورق خوردن تاریخ»، «توافق تاریخی»، «روز تاریخی و تاریخ ساز»، «نقطه عطف تاریخی»، «اشتباه تاریخی» و ...

توافق هسته ای و مردم  با فرض اینکه ناظران این رخداد سیاسی، هم اکنون در متن یک واقعه تاریخی قرار گرفته و در شکل گیری و تداوم این واقعه، مشارکت داشته و خواهند داشت، در این یادداشت این موضوع بررسی خواهد شد که؛ چرا و چگونه برخی وقایع، بعنوان واقعه تاریخی قلمداد می شوند؟ بعبارت دیگر، وقایع تاریخی در زمان وقوع، به چه اعتباری تاریخی و تاریخ ساز ارزیابی می شوند؟  نظر به اینکه  ابعاد تاریخی توافق هسته ای و در نتیجه تاریخ نگاری آن، در آینده روشن خواهد شد، پاسخ به پرسشهای یاد شده بسیار دشوار است. در عین حال واکنش به توافق هسته ای و مفهوم بندی آن از سوی موافقین و مخالفین، ناظر بر نگرش ها و روایت های متفاوت از مسئله هسته ای است. آنچه تا کنون گفته و یا نوشته شده است و تا اندازه ای دلیل و اعتبار وجه تاریخی این توافق را شکل داده است، از ملاحظاتی برخوردار است که بیشتر ناظر بر شرایط کنونی و بعبارتی  پارادایم موجود است که در  آینده تغییر خواهد کرد. ملاحظه یاد شده یکی از عوامل موثر در تقلیل تحولات تاریخی، به وقایع سیاسی، در زمان و مکان است. در ادامه بحث به برخی موارد آن اشاره خواهد شد:

1) اعضای گروه 1+5 ضرورت و اهمیت توافق انجام شده را در چارچوب این مفهوم که؛ «از دستیابی ایران به سلاح اتمی جلوگیری شد»، تشریح و تبیین می کنند. نظر به اینکه تعریف مسئله هسته ای در چارچوب دستیابی به بمب اتمی، بهانه ای برای حمله نظامی به ایران و ایجاد خاورمیانه جدید بود، بنابراین استراتژی تغییر نظام جمهوری اسلامی و ایجاد خاورمیانه جدید متکی بر قدرت نظامی، بر اثر توافق هسته ای، با شکست همراه شد. به این اعتبار، فراتر از اهمیت نقش دیپلماسی بعنوان روش و ابزار در حل مسئله هسته ای ایران، تغییر در رویکرد غرب به ایران و منطقه، و نتایج احتمالی آن اهمیت دارد که،  تغییرات گسترده و عمیقی را به دنبال خواهد داشت.

2) توافق هسته ای در مقایسه با قطعنامه 598، از تمایز و تفاوت اساسی برخوردار است. قطعنامه 598 پایان یک جنگ بود، در حالیکه توافق هسته ای برون رفت از یک بحران برای آغازی جدید در ابعاد سیاسی، اجتماعی و اقتصادی در کشور است. قطعنامه 598 به لحاظ تاریخی تنها در نسبت با مسئله خاتمه جنگ، و نه پشتیبانی از آغاز دوره جدید در ایران اهمیت دارد، بهمین دلیل تجربه جنگ و پذیرش قطعنامه 598 به لحاظ نظری و سیاسی- اجتماعی از بازسازی و توسعه اقتصادی در ایران پشتیبانی نکرد، در حالیکه توافق هسته ای تاریخ ساز است، زیرا با امید به سر آغاز دوره جدیدی است که، از تغییر ماهیت قدرت، فرهنگ و سیاست در ایران پشتیبانی خواهد کرد.

3) مقایسه واکنش جامعه ایران در برابر شرایط تاریخی مشابه، با استفاده از مفهوم «فتحتوافق هسته ای در متن جامعه خرمشهر» در خرداد سال 1361، بعنوان یک پیروزی نظامی و جشن ملی، در عین حالی که بیانگر خرسندی و شادی جامعه ایران در واکنش به توافق هسته ای است، فراتر از آن، بمعنای گذار از شرایط تهدید نظامی و تحریم است که بر وجوه مختلف زندگی سیاسی- اجتماعی مردم سایه انداخته بود. ضمن اینکه احساس پیروزی در « مقاومت و مذاکره هسته‌ای»، در برابر قدرت های جهانی، موجب امید به گشایش افق ها و زندگی جدید شده است. خود آگاهی حاصل از این پیروزی، تفکر تاریخی و جهت گیری‌ها، همچنین رفتارهای سیاسی و اجتماعی جامعه ایران را در آینده تعیین خواهد کرد.

4) با وجود مباحث دیگری که در این زمینه وجود دارد، اما مسئله قابل توجه در تاریخنگاری این واقعه تاریخی این است که؛ آنچه به زمان توافق‌نامه (23 تیر 1394) و مکان آن (وین اتریش) اهمیت داده، انجام توافق هسته ای است که، طی یک دوره مذاکرات 17 روزه به مناقشات 12 ساله گذشته پایان داد در عین حال بدلیل تفکر تاریخی موجود در ایران، توافق‌نامه هسته ای و تاریخ‌نگاری آن در آینده، به موضوع، وقایع، زمان و مکان آن، همچنین ترکیبی از رویکردهای تبلیغی و مناقشات سیاسی، محدود خواهد شد. همچنین با وجود اینکه رویکردها و روش های موجود در مواجهه با مسئله هسته ای و نتیجه گیری درباره آن، موجب مفهوم بندی آن در یک طیف گسترده «موافق- مخالف» شده است، در عین حال رویکردها و روش های متفاوت در مفهوم بندی و تحلیل واقعه، صرفاً متأثر از متن توافق‌نامه نخواهد بود، بلکه متن تحول تاریخی را شکل داده و نتایج آن را تعیین کرده و خواهد کرد. ملاحظه ای که احتمالا در تاریخنگاری مغفول واقع خواهد شد.

5) رویکردها و روش های متفاوت در باره متن توافق‌نامه هسته ای و روش دستیابی به آن، در عین حالیکه دو موضوع متفاوت است، اما بهم پیوسته است. با این ملاحظه، اگر تاریخ نگاری واقعه با اتکاء به روش واقعه محور صورت بگیرد، واقعه و متن توافقنامه در کانون توجه قرار خواهد گرفت و رویکردها به حاشیه خواهد رفت، در حالیکه رویکردهای مختلف، بهمراه عوامل و شرایط تاریخی، واقعه و متن توافق‌نامه را شکل داده و تولید کرده است. کاستی های موجود در روش تاریخ نگاری واقعه محور و مستند، به دلایل مختلفی که باید جداگانه مورد بررسی قرار بگیرد، فهم از وقایع تاریخی و تاریخ ساز را در ایران محدود و مخدوش می کند، چنانکه شرایط و روندهای سیاسی- اجتماعی را نادیده می گیرد. در نتیجه بررسی توافق هسته ای به زمان- مکان و برخی وقایع تقلیل می یابد. برپایه توضیحات یاد شده این پرسش نگران کننده وجود دارد؛ آیا به لحاظ رویکردی و روشی، آنچه هم اکنون بعنوان یک تحول تاریخی در حال شکل گیری است، با آنچه که بعدها به عنوان تاریخ نگاری درباره این واقعه تاریخی نوشته می شود، تشابه و نسبت روشنی وجود خواهد داشت؟