m-doroodian|محمد درودیان

نویسنده و پژوهشگر جنگ ایران و عراق

برنامه سطرهای ناخوانده برایم تجربه­ ای نو و جدید بود که به همت جناب آقای امیر بنان تهیه­کننده­ برنامه فراهم آمد که از او سپاسگذارم. درباره­ این برنامه نظرات مختلفی اظهار شد؛ بخشی از آن­ها پیامک­ هایی بود که به برنامه می­ رسید، بخشی پیامک­ ها و تماس­ هایی که به کارشناسان برنامه می­ رسید، بخشی هم که در فضای مجازی و روزنامه­ ها منتشر می­ شد و بخشی هم نظر میهمانان برنامه بود.

   تا آن­جا که من در جریان این نظرات هستم، برخلاف آن­چه استاد عزیزم آقای درودیان در سرمقاله­ روزنامه­ اعتماد نوشته­ اند، به دو دسته کلی تقسیم نمی­ شد و به قطب­ بندی درون جامعه مربوط نمی­ شد. البته ممکن است نظرات بسیاری بوده باشد که من در جریان آن نبوده­ ام و حرف ایشان را تایید کند، اما آن­چه را که من در جریان آن قرار دارم، بیش از 90 درصد برنامه با رضایت مواجه شده است و کمتر از 10 درصد نتوانسته نظر مخاطبین را جلب کند.

   استاد درودیان جذابیت و تفاوت برنامه را به روش و تکنیک برنامه­ سازی نسبت می­ دهد و سهم محتوی را چندان پررنگ نمی­ بیند. ایشان می­ نویسد: «هیچ­یک از موضوعات و مسایل اساسی جنگ شامل؛ علت ناتوانی ایران در بازدارندگی حمله عراق و جلوگیری از وقوع جنگ، چگونگی دفاع در برابر تجاوز و آزادسازی مناطق اشغالی، علت ادامه جنگ در خاک عراق و تحولات آن، همچنین عوامل و شرایط موثر در پایان جنگ در این برنامه روشن نشد.» این بخش از یادداشت ایشان نیز با پیش­ فرض­ ها و قضاوتی همراه است که جای تامل دارد. آیا مسایل اساسی جنگ همین­ هاست که ایشان فرموده­ اند. البته مسایل اساسی از جهات گوناگون و بسته به افراد و تخصص­ ها متفاوت است. همچنین اگر فرض کنیم آقای درودیان از منظر سیاسی- نظامی به موضوع توجه می­ کنند، باز هم ممکن است مسایل اساسی متفاوت باشد. از همین منظر برای من «سیر تطور ذهنیت مردم نسبت به حکومت در طول جنگ ایران عراق» از تمام مسایلی که آقای درودیان فرموده­ اند، اساسی­ تر است؛ هر چند در این برنامه فرصتی برای پرداختن به آن ایجاد نشد. از سوی دیگر منظور آقای درودیان را از «روشن شدن» متوجه نشدم. اگر مقصود، تشریح موضوع بگونه­ ای که نقطه­ تاریک و سوالی باقی­ نماند، باشد، به نظرم چنین امکانی هیچ­گاه فراهم نخواهد شد و اگر مقصود چیز دیگری­ست، باید تشریح شود تا بتوان درباره­ آن گفتگو کرد.

در هر صورت درباره­ تمام مسایلی که ایشان فرموده­ اند، در برنامه گفتگو شد و در برخی موارد؛ مانند «علت ناتوانی ایران در بازدارندگی حمله عراق و جلوگیری از وقوع جنگ» و « علت ادامه جنگ در خاک عراق و تحولات آن»، با چند نفر از میهمانان گفتگو شد و همچنین با آقای رضایی درباره­ پایان جنگ. شاید اغلب آن­چه در برنامه طرح شد، برای آقای درودیان نکته­ های تازه نداشت، اما برای بسیاری از مخاطبین به حقیقت، سطرهای ناخوانده بود.

برنامه­ ای که بازتاب خبری زیادی پیدا کند و محتوایش در رسانه­‌های دیگر منتشر شود، باید علاوه بر فرم، در محتوی نیز جذابیت و تازگی داشته باشد و محتوای برنامه ­های مختلف سطرهای ناخوانده، خبری شد و جالب این­جاست که کامل­ترین گزارش از برنامه­ پایانی را سایت بی­ بی­ سی فارسی منتشر کرد.

در یادداشت آقای درودیان، مطالب دیگری نیز وجود دارد که با پیش­‌فرض­‌هایی همراه است که قابل تشکیک است و ایشان با کنار هم قراردادن آن مطالب، پرسیده­ اند؛ «علت پیدایش چنین وضعیتی چیست؟» گفته ­اند چرا از این برنامه نتیجه ­ای متناسب انتظار حاصل نمی­ شود؟ البته پیش­‌فرض ایشان که پیش از این آمد، این است که «مناسب بود در این هفته مسئله «تجاوز- دفاع» محور بحث و گفتگو قرار می­ گرفت و از طرح سایر مباحث، خودداری و به زمان دیگری موکول می­ شد.» ایشان دلیلش را توضیح نمی­ دهد اما با نظر ایشان موافق نیستم و به نظرم اشکالی ندارد که یک برنامه از میان صدها برنامه ­ای که تلویزیون در این هفته تدارک دیده، متفاوت از این بحث باشد.

سطرهای ناخوانده هدف­های دیگری هم داشت که به­ نظرم تا حدودی در آن موفق بود. جنگ یکی از سخت­ ترین و چالشی­ ترین شرایط تاریخی­ است اما بحث­ های رسانه­ ای ما درباره­ جنگ غالباً لطیف و کم چالش است. یکی از اهداف برنامه­ سطرهای ناخوانده، شکستن این نگرش به جنگ بود. مخاطب باید سختی و ابهت جنگ را احساس کند. استاد عزیزم در یادداشت خود، به نکته­ ای اشاره کرده که از مسایل اساسی جنگ است. نوشته­ اند: «در طول سالهای جنگ، تبلیغاتی که درباره قدرت ایران و ضعف عراق صورت می­ گرفت، جامعه را از فهم واقعیات جنگ غافل کرد، در نتیجه حملات نظامی عراق و بازپس­ گیری مناطق تصرف­ شده، بمثابه شوک روانی به جامعه و موجب تحلیل ذهنی و نامناسب از علت تحولات و نحوه­ پایان جنگ شد.» شاید در سال­های جنگ برخی از این فرآیند ناگزیر بود، اما برنامه­ سطرهای ناخوانده قصد داشت ادامه­ این فرآیند را که پس از جنگ تا امروز در فضای رسانه­ ای ادامه داشته، بشکند و تا حدودی در این امر موفق بود.

   پخش برنامه «سطرهای ناخوانده» از شبکه اول سیما به مناسبت هفته بزرگداشت دفاع مقدس، از روز شنبه 30 شهریور آغاز شد. حاصل این برنامه؛ گفتگو با امیر شم خانی (30 و 31 شهریور)، گفتگو با امیر مفید و امیر بختیاری (1 مهر)، گفتگو با حاج محسن رفیقدوست (2 مهر) و در پایان گفتگو با دکتر محسن رضایی (3 و 4 مهر) بود.

   با وجود زمان نامناسب برای پخش این برنامه و مدت نسبتاً طولانی آن که تا پاسی از شب به طول می انجامید، این برنامه در جذب مخاطبین تقریباً موفق بود و بازتاب خوبی داشت. با توضیح یاد شده، چگونه می توان برنامه سطرهای ناخوانده را مورد ارزیابی قرار داد؟ طرح این پرسش به این دلیل صورت گرفته است که نظرات مخاطبین به دو دسته کلی تقسیم شده است. در واقع قطب بندی درون جامعه موجب شده است در هر برنامه ای از جمله سطرهای ناخوانده، نظرات متفاوتی اظهار شود. در عین حال نوعی اجماع و توافق در دو مسئله قابل مشاهده است. نخست؛ «متفاوت بودن» در نزد مخاطبین و دیگر؛ آمادگی و درخواست مدعوین برنامه برای «صراحت در طرح پرسش ها» بود.

   ابتدا درباره «علت اجماع» درباره تفاوت برنامه؛ می توان به این موضوع اشاره کرد که؛ گفتگوی چالش برانگیز با عبور از گفتمان تبلیغاتی موجود، برنامه سطرهای ناخوانده را از سایر برنامه های هفته دفاع مقدس در سالجاری، متمایز کرد. حضور چهار نفر به نمایندگی از نسل جوان و یک نفر برای اداره برنامه، همچنین میان‌برنامه های نسبتاً مرتبط با برنامه و پرسش های چالش برانگیز، در مجموع از ویژه گی های این برنامه و علت متفاوت بودن آن است.

 علاوه بر این، درخواست مدعوین برای «صراحت در طرح هرگونه پرسش» هر چند بیانگر آمادگی ذهنی فرماندهان جنگ برای پاسخگویی و دفاع از اندیشه ها و رفتارها درباره جنگ است، در عین حال تمایل و اراده موجود برای بیان نقش و کارکرد فردی- سازمانی در زمان جنگ، در شکل گیری اجماع در مدعوین بی تأثیر نبوده است. به نظر می رسد بخشی از مناقشات کنونی در گفته ها و نوشته ها درباره جنگ ایران و عراق، تحت تأثیر همین ملاحظه قرار دارد و لذا در گفتگوهای چالشی، خود را نشان می دهد. حال این پرسش وجود دارد که؛ آیا وجود حداقل دو اجماع یاد شده، برای بحث درباره جنگ ایران و عراق، کافی است؟ پاسخ به پرسش یاد شده فراتر از روش و تکنیک برنامه سازی است و با محتوی و نتیجه نهایی گفتگوها، در روشن شدن موضوعات و مسائل جنگ ایران و عراق، در ذهن مخاطبین نسبت دارد.

   قضاوت درباره نتایج گفتگوها نیاز به بررسی و نظرسنجی جداگانه ای دارد، اما از منظر آنچه گفته شد، می توان اینگونه نتیجه گرفت که؛ هیچیک از موضوعات و مسائل اساسی جنگ شامل؛ علت ناتوانی ایران در بازدارندگی از حمله عراق و جلوگیری از وقوع جنگ، چگونگی دفاع در برابر متجاوز و آزادسازی مناطق اشغالی، علت ادامه جنگ در خاک عراق و تحولات آن، همچنین عوامل و شرایط موثر در پایان جنگ، در این برنامه روشن نشد.

   البته نمی توان انتظار داشت در زمان کوتاه و با اشخاص خاص و محدود، نتایج مورد نظر حاصل شود، اما وقتی در هفته گرامیداشت دفاع در برابر متجاوز، دامنه بحث چنان گسترده می شود که تمامی موضوعات و مسائل جنگ را دربر می گیرد، بدیهی است که چنین انتظاری بوجود آید. حال آنکه مناسب بود در این هفته مسئله «تجاوز- دفاع» محور بحث و گفتگو قرار می گرفت و از طرح سایر مباحث، خودداری و به زمان دیگری موکول می شد.

   باید پرسید که؛ علت پیدایش چنین وضعیتی چیست؟ چرا در برنامه ای که تحت عنوان «سطرهای ناخوانده» و طرح پرسش ها با چالشگری، ساخته و از نظر شکلی- روشی مورد توافق و اجماع بینندگان قرار می گیرد، نتیجه ای متناسب انتظار حاصل نمی شود؟ اگر چنین است، پس علت استقبال از برنامه چیست؟ پاسخ به پرسش های یاد شده، دقیقاً مسئله کنونی جامعه را در نحوه مواجهه با مسئله جنگ ایران و عراق به نمایش می گذارد.

   وقتی جنگ ایران و عراق بعنوان یک مسئله تاریخی و مخاطره آمیز، تنها در قامت خاطره و روایتهای معنوی بیان می شود، وجوه عقلانی- تاریخی آن مورد غفلت قرار می گیرد. در واقع جامعه از موضوعی سخن می گوید و نسبت به آن احترام و تجلیل می کند که هنوز با تبیین «تاریخی- راهبردی»، صورت بندیِ معقول نشده است. به همین دلیل با اولین پرسش ها، تمام ساختارهای موجود تَرَک برمی دارد و یا شکاف آن گسترده و عمیق می شود.

   وضعیت موجود جامعه ایران نسبت به موضوعات و مسائل جنگ و واکنش ها در برابر اینگونه برنامه ها و یا انتشار اخبار جدید از نظر تاریخی را می توان با واکنش جامعه ایران در برابر حملات نظامی عراق در ماههای پایانی جنگ، مقایسه کرد. در طول سالهای جنگ، تبلیغاتی که درباره قدرت ایران و ضعف عراق صورت می گرفت، جامعه را از فهم واقعیات جنگ غافل کرد، در نتیجه حملات نظامی عراق و بازپس گیری مناطق تصرف شده، بمثابه شوک روانی به جامعه و موجب تحلیل ذهنی و نامناسب از علت تحولات و نحوه اتمام جنگ شد.

   پس از جنگ، تداوم رویکرد تبلیغی درباره جنگ و تبیین فرهنگی- معنوی از مسئله مخاطره آمیز جنگ و رخدادهای آن، موجب شده است تا مخاطبین بویژه نسل جوان، ضمن استقبال از گفتگوی چالشی و ساختارشکن، به هیچگونه تبیین مطلوبی از مسائل و موضوعات اساسی جنگ، مبنی بر متجاوز بودن صدام،  چگونگی دفاع جامعه ایران در برابر تجاوز عراق، ضرورتهای ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر و دشواری‌های تصمیم گیری برای پایان جنگ، دسترسی نداشته باشند.

   همانگونه که وقوع و اتمام جنگ نیازمند زمان، زمینه و شرایط است، فهم از مسئله جنگ نیز دفعی ایجاد نشده و با یک گفتگو مخدوش نخواهد شد و نمی توان به همه مسائل پاسخ داد. دستیابی به فهم مناسب از جنگ، نیازمند برنامه هدفمند و زمانمند با استفاده از روش های مختلف از جمله گفتگو و نقد است که هم اکنون جای خالی آن در آثار و گفتمان مسلط درباره جنگ، در حوزه ادبیات و رسانه ها، بویژه صدا و سیما، قابل مشاهده است.




همه پیوندها