m-doroodian|محمد درودیان

نویسنده و پژوهشگر جنگ ایران و عراق

  1- طراحی و اجرای عملیات کربلای پنج از سوی سپاه، در منطقه شرق بصره، به دلیل اهمیت این منطقه و مهمتر از آن، درهم شکستن خطوط دفاعی عراق، از ویژه‌گی های قابل ملاحظه ای برخوردار است. بر اساس ملاحظه یاد شده، پرسش مورد نظر در این یادداشت این است که؛ عملیات کربلای پنج چه نسبتی با عملیاتهای پیشین ایران از جمله فاو و کربلای چهار داشت؟ همچنین این عملیات چه تأثیری بر روند جنگ و عملیاتهای آینده داشت؟

  2- طرح پرسش یاد شده درباره عملیات کربلای پنج، بیانگر اهمیت و جایگاه این عملیات در روند جنگ است زیرا چنین پرسشی را تنها درباره سایر عملیاتهایی که از تأثیرگذاری قابل توجهی برخوردار بوده اند، می توان طرح کرد. گرچه در بررسی های عملیاتی نوعی تسلسل و بهم پیوستگی صورت می گیرد، اما به نظر می رسد این ملاحظات، بیشتر تاکتیکی و سیاسی است. با این توضیح، تجزیه و تحلیل پیوستگی و تأثیرگذاری عملیاتها در چارچوب مفهوم استراتژی، امکان پذیر است، زیرا استراتژی، اقدامات منفرد در زمان و مکان های مختلف را در یک کلیت واحد تبیین و به تصویر می کشد. ملاحظات مفهومی- نظری یاد شده در واقع راهنمای پاسخ به پرسش از طریق بررسی استراتژی نظامی ایران در جنگ با عراق است. به این معنا که عملیات کربلای پنج در چارچوب استراتژی ایران، چه تأثیری از سایر عملیاتها پذیرفته و تأثیرگذاری آن بر روند جنگ چه بوده است؟

  3- استراتژی ایران پس از فتح خرمشهر، چنانچه تا کنون در منابع مختلف مورد تأکید قرار گرفته است، عبارت بود از کسب یک پیروزی نظامی در یک منطقه استراتژیک و سپس اتمام جنگ. این استراتژی مانع از طراحی مجموعه ای از عملیاتها و پیوستگی در اجرای آن بود. به همین دلیل وقتی عملیات فاو انجام شد، با وجود کسب پیروزی، مانع از تأمین اهداف سیاسی برای اتمام جنگ شد. با شکست عملیات کربلای چهار نیز عملیات کربلای پنج طراحی و اجرا شد. بر اساس توضیح یاد شده، نسبت میان عملیاتهای سه گانه، تنها ضرورت انجام عملیات و کسب پیروزی برای اتمام جنگ بود. در برخی از وجوه تاکتیکی و تجربیاتی که وجود داشت، این تشابه و پیوستگی قابل مشاهده است.

 4- عملیات کربلای پنج به لحاظ تاکتیکی، حاصل تجربه عملیات کربلای چهار، به ویژه تیپ 57 حضرت ابوالفضل(ع) و لشکر 19 فجر در منطقه شلمچه و خلاقیت و ابتکار عمل فرمانده وقت سپاه، برادر محسن رضایی، برای استفاده از این تجربه بود. ملاحظه یاد شده سبب گردید تا از میانه های شکست نظامی در عملیات کربلای چهار، روزنه های پیروزی در عملیات کربلای پنج پدیدار شود.

 5- از نظر تأثیرات سیاسی- نظامی عملیات کربلای پنج، کسب پیروزی نظامی با درهم شکستن استحکامات دفاعی عراق و پیشروی به سمت منطقه بصره، استراتژی دفاع مطلق عراق را با چالش اساسی مواجه کرد. شاید نتیجه این عملیات، یکی از دلایل اساسی تغییر استراتژی عراق از دفاع به تهاجم، با کمک مستشاری روس ها بود. علاوه بر این، عراق برای خنثی سازی نتایج شکست نظامی در منطقه شرف بصره و مقابله با دستاوردهای سیاسی ایران، جنگ در خلیج فارس را با حمله به نفتکش ها تشدید کرد و موجب اتخاذ سیاست های جدید ایران برای مقابله بمثل شد.

  6- فرآیند جدید در مجموع به سود عراق بود زیرا زمینه های اتمام جنگ را با صدور قطعنامه 598 فراهم کرد. این قطعنامه هر چند نخستین بار به خواسته های ایران مبنی بر تعیین متجاوز و پرداخت غرامت توجه کرد، اما ابزار فشار سیاسی به ایران برای پایان دادن به جنگ شد. چنانچه عراق به بهانه امتناع ایران از پذیرش قطعنامه 598، فشار به ایران را با جنگ شهرها و حملات موشکی به تهران و تشدید حملات به نفتکش ها و زیرساختهای اقتصادی کشور، افزایش داد. عملیات کربلای پنج در عین حال، آخرین عملیات نظامی بزرگ ایران در جنوب بود، زیرا پس از این عملیات، جنگ در جنوب به لحاظ تاکتیکی به بن بست رسید و حضور در منطقه شمالغرب در چارچوب استراتژی جدید، همچنین برهم زدن تمرکز عراق از منطقه جنوب، انجام شد.

نتیجه گیری:

  در جمع بندی نهایی در پاسخ به پرسش طرح شده در آغاز بحث، به نظر می رسد عملیات کربلای پنج نقطه عطف و سرنوشت ساز در جنگ بود. زیرا؛

1- قدرت تهاجمی ایران و ابعاد آن را به نمایش گذاشت، زیرا پس از عملیات در فاو، مقابله با استراتژی دفاع متحرک عراق، و اجرای عملیاتهای محدود و عملیات کربلای4، عراق و حامیانش بشدت نگران شدند. چنانچه در مطبوعات غربی نوشتند؛ فتح فام و پیشروی در بصره نشان داد، چنانچه به ایران فرصت داده شود، می‌تواند با یک سلسله عملیات بهم پیوسته ارتش عراق را متلاشی کند.

2- از بهمن سال 1364 تا پایان سال 1365، به مدت 14 ماه، سپاه محور تهاجم به ارتش عراق بود، چنانچه حداقل 500 گردان نیرو سازماندهی و بکار گرفت. در حالیکه پنجسال قبل سپاه تنها با 15 گردان در عملیات شکستن حصر آبادان مشارکت کرده بود.

3- پیروزی در عملیات کربلای پنج، از تأثیرگذاری شکست در عملیات کربلای چهار جلوگیری کرد، و با پیروزی نظامی در شرق بصره، نه تنها استراتژی عراق، بلکه سیاست قدرتهای جهانی همچنین استراتژی نظامی ایران را برای ادامه جنگ، تغییر داد. به همین دلیل عملیات کربلای پنج، نیاز به بازخوانی مجدد دارد.


هم اکنون بیش از سه دهه از زمان انجام عملیات رمضان در منطقه شرق بصره گذشته است، در حالیکه عملیات یاد شده نقش تعیین کننده ای در روند جنگ داشته است، ولی تا کنون، اهداف، روش و چگونکی طراحی و اجرای عملیات رمضان، همچنین نتایج آن، در یک اثر جداگانه تحقیقاتی، مورد نقد و بررسی قرار نگرفته است. ملاحظه یاد شده موجب نگارش این یاداشت شده است.

1- اجرای عملیات رمضان در تاریخ 22 تیرماه 1361، نخستین تلاش نظامی ایران برای ادامه جنگ در خاک عراق، پس از فتح خرمشهر بود. ملاحظه یاد شده از این حیث قابل توجه است که؛ نتایج عملیات رمضان با وضعیت جنگ پس از فتح خرمشهر، پیوند وثیقی دارد.

2- تاثیر عملیات رمضان و نتایج آن در روند جنگ، با عملیات ثامن الائمه(ع) در مهرماه سال 1360، قابل مقایسه است. چنانچه با موفقیت در عملیات ثامن الائمه(ع) و شکستن محاصره آبادان، علاوه بر تأمین ثبات سیاسی در کشور، زمینه پیروزی در سایر عملیاتهای آزادسازی مناطق اشغالی فراهم شد، در حالیکه اگر عملیات شکستن محاصره آبادان به نتیجه نمی رسید، روند سیاسی کشور معکوس می شد و دشمن نیز در مناطق اشغالی باقی می ماند.

3- استراتژی ایران پس از فتح خرمشهر، بر پایه این ملاحظه راهبردی طراحی شد که در تداوم پیروزی های پیشین، امکان دستیابی به پیروزی‌ نظامی بر عراق وجود دارد. به این معنا که ایران با تصرف منطقه استراتژیک در شرق بصره و نزدیکی به این شهر، می تواند از اهرم فشار به عراق و متحدین آن برخوردار شود. منطق حاکم بر این استراتژی، کسب "یک پیروزی و اتمام جنگ" بود.

4- ناتوانی در تأمین اهداف عملیات رمضان، علاوه بر اینکه موجب گسست در روند پیروزی های نظامی ایران بر عراق شد، منطق ادامه جنگ را شکل داد. توضیح یاد شده ناظر بر این معناست که پیروزی در عملیات رمضان، در ادامه پیروزی های پیشین، می توانست ایران را در موقعیت سرنوشت ساز، برای اتمام جنگ قرار دهد.

5- با فرض تأثیر گذاری نتایج عملیات رمضان، در تعیین سرنوشت جنگ، در واقع پرسش از علت ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر، باید جای خود را به « پرسش از علت عدم پیروزی در عملیات رمضان» بدهد. زیرا اگر اهداف عملیات رمضان به صورت کامل تأمین می شد، این احتمال وجود داشت که جنگ به پایان برسد. در نتیجه پرسش از علت ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر و طولانی شدن آن، موضوعیت پیدا نمی کرد.




همه پیوندها
شبکه اجتماعی فارسی کلوب | Buy Website Traffic