m-doroodian|محمد درودیان

نویسنده و پژوهشگر جنگ ایران و عراق

    اشتباه ابراهیم یزدی

   با درگذشت مرحوم دکتر ابراهیم یزدی، چنانکه مرسوم است، نظرات مختلفی درباره تفکر و حیات سیاسی- اجتماعی وی مورد بحث و اشاره قرار گرفته است. نظر به مواضع انتقادی ایشان و نهضت آزادی درباره جنگ ایران و عراق، فرصتی فراهم شد در سال 1378 در چهار جلسه با ایشان به مدت 8 ساعت گفتگو کردم که در مجموعه پنج جلدی «نقد و بررسی پرسش های اساسی جنگ» به آن اشاره شده است. در سال 1388 نیز مجدداً پس از پخش برنامه «سطرهای ناخوانده» در تلویزیون و واکنش ایشان به اظهارات امیر شم خانی، مناظره مکتوب در چند مرحله بین ما صورت گرفت که به دلیل اهمیت سیاسی و تاریخی آن، در ادامه مورد اشاره قرار می‌گیرد.

   مسئله اساسی در تفکر انتقادی دکتر یزدی درباره جنگ این است که ایشان در خصوص امکان مذاکره با عراق و حل و فصل اختلافات که منجر به جلسه با صدام در هاوانا شد، اشتباه می‌کرد که مهمترین دلیل آن؛  تصورات اشتباه ایشان از جلسه با صدام است. اظهارات عمر علی صلاح در گفتگو با شبکه الجزیره نشان میدهد صدام در برابر ایران اراده جنگ داشت و حتی با وجود مذاکره با هیات ایرانی به این موضوع تاکید کرده است.

   مسئله دوم این است که؛ ایشان تأکید داشت که تصرف سفارت آمریکا موجب وقوع جنگ شد، در حالیکه برابر اسناد موجود، رئیس ایستگاه سیا در ایران، قبل از تصرف سفارت آمریکا، در جلسه با دکتر یزدی بعنوان وزیر امورخارجه دولت موقت، اطلاعاتی را در اختیار ایشان قرار داد مبنی بر اینکه، عراق به دنبال حمله به ایران است. با این وجود، ایشان به نوشته مارک گازیروفسکی نه تنها اطلاعات ملاقات با رئیس ایستگاه سیا در ایران و خبر حمله عراق به ایران را به سایر مسئولین نداده است، بلکه هیچ گاه نظرات خود را درباره نسبت جنگ با تصرف سفارت آمریکا - که از آن مطلع بود- اصلاح نکرد. در ادامه به برخی گزارشات اشاره شده است:

- جناب آقای دکتر یزدی؛ با خودتان صادق باشید، تاریخ که جای خود دارد!

- درودیان به یزدی پاسخ داد/ جناب آقای دکتر یزدی؛ چرا سیاست‌زدگی در تاریخ؟

- ضرورت بازبینی یک سند تاریخی؛ بخش اول

- ضرورت بازبینی یک سند تاریخی؛ بخش دوم

ضرورت بازبینی یک سند تاریخی؛ بخش سوم

- ضرورت بازبینی یک سند تاریخی؛ بخش چهارم


1) سایت «تاریخ ایرانی» برای اولین بار، متن کامل مذاکرات وزیر امورخارجه وقت ایران، آقای ابراهیم یزدی را با صدام رئیس جمهور وقت عراق در هاوانا، منتشر کرده است. این ملاقات در تاریخ 10 شهریور سال 1358 انجام شده است. زمان مذاکره و محتویات آن از این جهت اهمیت دارد که؛ برابر سایر گزارش ها، از جمله اظهارات رئیس وقت سازمان سیا در ایران، به مارک گازیروفسکی، عراق قبل از تصرف سفارت آمریکا در آبان ماه سال 58، در نظر داشت به ایران حمله کند.

2) در سند یاد شده، چند فراز مهم وجود دارد که نشان می دهد عراق خواهان تجدید نظر در مناسبات میان دو کشور بوده است. صدام درباره شرایط پذیرش قرارداد، با وساطت بومدین رئیس جمهور وقت الجزایر، به شرایط عراق و محدودیت در مهمات اشاره می کند و می گوید: « تعداد قنبله هایی که در اختیار نیروهای جوی، بری و بحری (هوایی، زمینی و دریایی) ما باقی مانده بود، فقط 3 عدد بود و از این وضعیت ناراحت کننده فقط 3 نفر خبر داشتند، رئیس‌جمهور آقای بکر و فرمانده کل ارتش و من.» صدام می گوید: «وضعی حیاتی پیش آمده بود ... منتهای کوشش ما بر این بود که شاه از موضع نادرست و غیرعادلانه‌ای که داشت برگردد و به راه‌حل سیاسی راضی شود.»

3) وزیر خارجه وقت ایران درباره مداخله عراق در ایران، به صدام می گوید: « فرماندار خوزستان مدارک و اسنادی نشان داد که بعضی از افراد عراقی آمدند و خرابکاری کردند و از او خواستم که فعلاً سکوت کند و امید است که این سکوت را حمل بر ضعف نکنید و نگویید که دولت ایران ضعیف است.» وی سپس طرح پرسش می کند: « سؤال ما این است که چرا دست به چنین کارهایی می‌زنید؟ سامرایی( سفیر عراق در ایران) معتقد بود که ما می‌باید مشکل خوزستان و کردستان را در آن واحد حل کنیم و من از این جواب تعجب کردم برای اینکه شما منافعی در خوزستان ندارید و حق هیچ‌گونه دخالتی را ندارید.»

4) در ادامه بحث پیرامون مداخله دو کشور در امور یکدیگر، صدام سوال می کند: « کلاً چه می‌خواهید و از عراق چه انتظار دارید؟» وزیر خارجه ایران می گوید: «از حمایت جبهه آزادیبخش عربستان ( با حمایت عراق در خوزستان بدنبال تجزیه بودند) دست بردارید، از ارسال اسلحه به خوزستان دست بردارید.» صدام در پاسخ به خواسته ایران می گوید: «به ما بگویید که در قبال عراق چگونه التزاماتی را قبول می‌کنید و بعد از آن شما و آقای سعدون چون در برابر یک برنامه روشنی قرار دارید، خواهید توانست که آن را انجام دهید، روابط بین شما و ما روابط ساده‌ای نیست، روابط عمیقی است ولی احتیاج به اصلاح دارد. ما شک نداریم که راه‌حلی برای مشکل ما وجود دارد. اگر بخواهیم که مشکل را حل کنیم.»

5) گرچه نمی توان بر اساس یک سند قضاوت کرد، اما اظهارات صدام در این نشست بیانگر اراده عراق برای تغییر در مناسبات دو کشور، از طریق مداخله امنیتی در ایران و فشار نظامی در مرزهای کشور بود. علاوه بر این "صلاح عمر العلی"، عضو هیات عراقی در مذاکرات هاوانا، در مصاحبه با شبکه خبری الجزیره، درباره نظرات صدام پس از اتمام مذاکرات، به موضوعاتی اشاره می کند که از نظر تاریخی بسیار اهمیت دارد. به گفته وی صدام از بوجود آمدن یک فرصت تاریخی برای عراق صحبت می کند که 100 سال یک بار رخ می دهد. همچنین صدام به برخی از نظرات خود درباره ایران به صلاح عمر توضیح می دهد که باید از زبان صلاح عمر، آن را شنید. ادامه دارد ...